Anjiyo nedir?

Anjiyo, anjiyografi kelimesinin kısaltmasıdır. Anjiyografi de tıp dilinde “damarların görüntülenmesi” anlamına gelir. Vücuttaki herhangi bir damarın anjiyosu yapılabilir. Bu bölümde anjiyo derken kastettiğim, kalp damarlarının görüntülenmesidir.

Anjiyo kimlere yapılır?

Anjiyo, kalp damarlarında tıkanıklık olup olmadığını anlamak için yapılır. Bu durumdan şüphelenilen hasta grupları şunlardır:

  • Tipik göğüs ağrısı veya benzeri şikayeti olanlar (Örneğin; yürürken veya yokuş çıkarken göğsünde ağrı, yanma ya da baskı hissedenler)
  • Ön inceleme testlerinin (EKG, EKO, efor testi veya sintigrafi) sonuçları normal olmayanlar
  • Sanal anjiyoda (BT anjiyo) damarlarında ciddi sorun saptananlar ya da net olmayan görüntüler nedeniyle karar verilemeyenler
  • Kalp krizi geçirenler
  • Kalp yetersizliği olanlar
  • Kalp ritminde bozukluğu olan bazı hastalar

Anjiyo kimlere yapılmaz?

Normalde anjiyo olması gereken bazı hastaların, özel durumları ya da eşlik eden başka hastalıkları olabilir ve bunlar anjiyo yapmanın riskli veya faydasız olmasına sebep olabilir. Örnekler şunlardır:

  • Aydınlatılmış onam sonrası izin vermemek (Akli dengesi yerinde olmayan hastaların birinci derece yakınlarının izin vermemesi)
  • Aktif enfeksiyon
  • Aktif kanama (Regl kanaması engel değildir)
  • Ciddi böbrek yetersizliği
  • Ciddi kansızlık (anemi)
  • İlaçlarla kontrol edilemeyen ciddi hipertansiyon

Klasik anjiyo ile BT Anjiyo arasındaki fark nedir?

Hem klasik anjiyo hem de BT anjiyo (bilgisayarlı tomografik anjiyo; sanal anjiyo) kalp damarlarını görüntüleme tetkikleridir. Klasik anjiyoda el bileği ya da kasık damarı yoluyla kalbe kateter (uzun, ince, esnek boru) gönderilir ve bu kateter içinden direkt kalp damarına boya (kontrast madde) verilerek damarlar görüntülenir. BT anjiyoda ise vücuda kateter sokulmaz; koldaki veya el sırtındaki bir giriş yerinden boya verilir ve boya damarlar yoluyla kalbe ulaştığı anda film çekilir. Daha fazla bilgi için BT Anjiyo (Sanal Anjiyo) adlı makalemizi okuyabilirsiniz.

Anjiyonun riskleri nelerdir?

Her işlemde olduğu gibi anjiyoda da bazı riskler bulunmaktadır. Damarda kanama, çatlama, yırtılma veya tıkanıklık, böbrek yetersizliği, kalp yetersizliği, kalp krizi, ritim bozukluğu, inme (felç), bilişsel fonksiyonlarda bozulma, alerjik reaksiyonlar, enfeksiyon ve ölüm nadir de olsa gerçekleşebilir. Ciddi komplikasyonlar aslında her 1000 kişiden 2’sinde görülür.

Risk kişiden kişiye değişir. Örneğin, kalp krizi tedavisi için yapılan acil anjiyolar ve diğer organlarında da ciddi hastalığı olan hastalara yapılan anjiyolar daha risklidir.

Tüm bu riskler nedeniyle endişelenmekte haklı olabilirsiniz; ama unutmayın: Bu komplikasyonlar nadiren gelişirler. Önemli olan, anjiyonun gerçekten gerekli olup olmadığıdır. Eğer, güncel bilimsel verilere ve kılavuzlara uygun bir şekilde anjiyo kararı verilmişse bu işlemden kaçınmak aslında kendinizi kalp krizi ve ölüm gibi risklere çok daha fazla maruz bıraktığınız anlamına gelir. Dolayısıyla, kar-zarar dengesine göre anjiyo yapıp yapmamaya karar verilir.

Anjiyoda ölüm riski var mı?

Bir komplikasyon durumunda acil müdahaleler ile çoğunlukla sorun çözülür. Çok nadiren, müdahaleler işe yaramayıp hasta hayatını kaybedebilir. Bu olasılık hekimin tecrübesiyle de ilişkilidir. Ölüm, oldukça nadirdir; her 1000 anjiyodan 1’inde olur.

Böbrek hastalarına anjiyo yapılabilir mi?

Böbrek hastalarına anjiyo yapıldığında kullanılan boya böbrek işlevlerini iyice bozabilir. Ama, nihai karar kar-zarar dengesine göre verilir. Yani, böbrek hastaları da gerektiğinde anjiyo olabilir. Anjiyo ile elde edilecek kalbe yönelik fayda, böbreğin gireceği risklerden daha önemli olabilir. Anjiyo yapmak gerekirse, işlem öncesi böbrek işlevini gösteren kreatinine bakılır, damardan sıvı takviyesi yapılır ve mümkün olan en düşük miktarda boya ile anjiyo tamamlanır.

Anjiyodan önce dikkat edilmesi gerekenler nelerdir?

  • Doktorunuza anjiyonun olduğu gün hangi ilaçları almanız, hangilerini almamanız gerektiğini sorun. Anjiyodan birkaç gün önce bazı kan sulandırıcı ilaçları almayı bırakmanız, bazen de devam etmeniz istenir. Aynı durum diyabet (şeker hastalığı) ilaçları için de geçerlidir.
  • Bilinen alerjik bir yatkınlığınız (ilaç, iyot, kontrast madde, lastik eldiven gibi lateks ürünler vb.) varsa bunu doktorunuza mutlaka söyleyin.
  • Anjiyo sonucuna göre doktorunuz birkaç gün daha hastanede yatmanız gerektiğini söyleyebilir. Yani, o gün eve gidemeyebilirsiniz. Bu nedenle, hastanedeyken daha konforlu olmanız için kişisel eşyalarınızı (terlik, diş fırçası vb.) yanınızda getirmenizi öneririz. Ayrıca, taburcu olunca evinize sizi bir yakınınızın götürmesini planlayın. A

Anjiyo nasıl yapılır?

Anjiyoda önce sedye benzeri bir masaya sırt üstü yatırılacaksınız. Burada birçok açıdan kalp damarlarınızın filmini çekmek için başınızın ve göğsünüzün çevresinde X-ışını cihazının kolu hareket edecek. Ya anjiyo salonuna gelmeden önce ya da anjiyo salonundayken el sırtı ya da kolunuza, size gerektiğinde sıvı ya da ilaç verebilmek için bir damar yolu (intravenöz kanül) takılacak. Kalp ritminizi takip edebilmemiz için göğsünüze elektrotlar yapıştırılacak. El ya da ayak parmağınıza da kan oksijen durumunuzu görebilmemiz için bir cihaz (oksimetre) takılacak. Eğer, çok kıllıysa kasık ya da el bileğiniz makineyle tıraş edilecek ve sonra dezenfekte edilecek.

Ardından, damar giriş yeriniz ağrı duymamanız için ince iğneli bir enjektördeki ilaçla uyuşturulacak ve giriş yerine plastik bir kılıf (sheath) yerleştirilecek. Bu kılıf içinden önce uzun bir tel, bunun üzerinden de uzun ve esnek bir boru (kateter) kalbinize gönderilecek. Kateter, kalp damarlarınızın girişine yerleştirildikten sonra boya verilecek. Bu boya, kısa süreli bir sıcaklık hissi yaşamanıza neden olabilir; korkmayın. Boya sayesinde artık görülebilir hale gelen damarlarda darlık ya da tıkanıklık olup olmadığı anlaşılabilecek.

Anjiyo ne kadar sürer?

Anjiyo, genellikle 10-15 dakika sürer. Ancak, bazen damara giriş yerinin, giriş yerinden kalbe kadar uzanan damarların ya da kalp damarlarının anatomik özellikleri kompleks olabilir. Bu durumlarda süre uzar.

Anjiyo sırasında ağrı duyulur mu?

Anjiyoda sadece damara giriş yeri uyuşturulur. Anjiyo boyunca uyanık olacaksınız. Ama, stresinizi azaltmak için rahatlatıcı ilaçlar verilebilir. Bu ilaçlar uykunuzu getirebilir; normaldir.

El bileğinden anjiyo mu daha iyidir, kasıktan anjiyo mu?

Çoğu hastaya hem el bileği yolundan hem de bacak (kasık) yolundan anjiyo yapılabilir. Detaylar şöyledir:

  • Anjiyoda en sık görülen komplikasyon, damar giriş yerinde kanama olmasıdır. Bu, el bileği giriş yerinde kasığa göre hem daha az sıklıkta olur hem de ciddi olma ihtimali daha azdır. Olsa bile, elle bastırılarak kolayca kontrol altına alınabilir.
  • El bileği bacağa göre hasta için daha konforludur. Kasık yolu ise doktor için daha konforludur.
  • El bileği yolunda anjiyo sonrasında sırt üstü 4-6 saat yatma zorunluluğu yoktur. Aslında, kasık damarı giriş yeri elle bastırılarak değil de kapatma cihazları ile kapatılırsa kasık yolunda da sırt üstü uzun süre yatma zorunluluğu yoktur; hasta 1 saat sonra yürüyebilir ve daha erken taburcu edilebilir.
  • El bileği damarı ince çaplı olduğundan tıkanma olasılığı kasık damarına göre çok daha fazladır; tıkanıklık her 10 hastadan 1’inde gelişir. Ancak, el bileğinde ilave (yedek) bir damar daha olduğundan el bileği damarı pıhtıyla tıkansa bile yedek damar sayesinde bir sorun gelişmez; daha doğrusu, son derece nadirdir. Kasık damarının tıkanma ihtimali daha düşüktür, ama bacağa giden tek damar olduğundan, eğer tıkanırsa acil stent takılması veya ameliyat gerekebilir.
  • El bileği damarı, katetere bağlı spazma (büzülmeye) daha yatkındır. Büzülme damarın kateteri sıkıştırmasına, bu da bazı hastalarda kateterin geri çıkarılmasında zorluğa ve bu esnada şiddetli ağrıya neden olabilir.
  • El bileği damarı giriş yerinde enfeksiyon gelişme ihtimali kasığa göre çok daha azdır. Kasıkta enfeksiyon gelişirse bu, bazen çok ciddi sonuçlara neden olabilir.
  • Her işlem ve her hasta teknik olarak el bileğinden yapmaya uygun değildir. Hem el bileği anatomisinin uygun olması hem de doktorun el bileği işlemlerinde tecrübeli olması gerekir.
  • Bazı hastalarda klinik ve anatomik nedenler yüzünden mecburen kasık yolunu ya da mecburen el bileği yolunu kullanmak gerekebilir.
  • İster kasık yolu ister el bileği yolu olsun, anjiyoda elde edilen görüntüler aynıdır.

Sonuç olarak, mümkünse el bileği tercih edilmelidir. El bileğinin tercih edilmesine dair önerinin en önemli nedeni, en sık görülen komplikasyon olan kanamanın kasık yoluna göre daha az sıklıkta ve şiddette olmasıdır. Ancak, yukarıda bahsettiğimiz detaylar nedeniyle nihai kararı, anjiyoyu yapacak olan hekime bırakmak en doğrusudur. Kişisel olarak benim de (Prof. Dr. Şükrü Akyüz) anjiyo yaparken ilk tercih ettiğim yol el bileğidir. Anjiyo yapmak için kasık yolunu, el bileği anatomisi uygun değilse (kıvrımlı, ince veya spazma yatkın) kullanırım. Eğer, kasıktan anjiyo yaptıysam da rutin olarak özel kapatma cihazı kullanmayı tercih ederim.

Anjiyo sonucunun temiz çıkması ne anlama gelir?

Anjiyo sonucunun temiz çıkması, kalbi besleyen koroner damarlarda belirgin bir darlık veya tıkanıklık saptanmadığı anlamına gelir. Çoğu hasta için bu, kalpte sorun olmadığının kanıtıdır. Ancak, bu durum her hasta için geçerli değildir. Göğüs ağrısı gibi şikayetler devam ediyorsa bazen bunun nedeni anjiyoda görülemeyecek kadar küçük olan kılcal damarlarda sorun olması olabilir. Bazen de damar spazmı (ara ara büzülmesi) gibi diğer nedenler söz konusu olabilir. Bu tarz şüphenin devam ettiği hastalarda kalp sintigrafisi ve emar (MRI) gibi diğer tetkiklerin yapılması gerekebilir. Özetle, anjiyodaki sonuç hastanın klinik tablosuyla beraber değerlendirilir.

Anjiyoda darlık bulunursa mutlaka stent takılır mı?

Hayır. Anjiyoda ileri derecede olmayan darlıklara stent takılmaz. Ancak, her ileri derecede darlığa da stent gerekmez. Kararı belirleyen etmenler şunlardır: Darlığın derecesi, hangi damarda olduğu, kalp beslenmesini ne derecede etkilediği ve hastanın genel sağlık durumu… Sonuçta, bazı darlıklar için sadece ilaç tedavisi ile takip yeterliyken, bazılarında stent ya da bypass ameliyatı stent gerekebilir. Orta derecedeki darlıklar için anjiyo sırasında FFR gibi testler yapılabilir. Özetle, hasta sadece anjiyodaki darlık görüntüsüyle değil, bütün klinik yönleri ile değerlendirilir.

Anjiyodan sonra ne zaman taburcu olunur?

Anjiyo, el bileği yoluyla yapılmışsa çoğu hasta 2 saat sonra taburcu olur. Kasık yolunda ise bu süre özel kasık kapatma cihazı kullanılmışsa 2 saat; kullanılmamışsa 4-6 saattir.

Anjiyodan sonra dikkat edilmesi gerekenler nelerdir?

Anjiyodan sonra hemşireniz düzenli olarak kateter giriş yerinizi (kasık ya da el bileğinizi) kontrol edecektir. Anjiyodan sonra dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan biri kanamadır. Kanamayı önlemek için şunlar yapılır:

  • Anjiyo el bileğinden yapılmışsa el bileğinize bilezik benzeri, bası yapan, vidalı ya da havalı bir kapatma aleti yerleştirilir. 2-3 saat sonra hemşireniz onu da çıkaracak ve steril bir bezle el bileğinizi saracaktır.
  • İşlem kasıktan yapılmışsa damar giriş yeri özel kasık kapatma cihazları ile hemen kapatılabilir. Bu sayede, 1 saat sonra ayağa kalkabilir ve yürüyebilirsiniz. Ama, ekonomik ya da tedarik sorunları gibi nedenlerle bu cihazlar kullanılamamışsa, giriş kateteri elle çekilerek çıkarılacak ve kanama kontrolünü sağlamak adına yaklaşık 15-20 dk elle basma yöntemi uygulanacaktır (Bu aşama biraz ağrılı olabilir). Kanama olmadığı kanıtlanınca 4-6 saat kadar düz yatmak zorundasınız. Bu süre boyunca, bazı doktorlar kanamayı engellemek için hastanın kasık bölgesi üzerine ağır bir kum torbası konulmasını ister. Bunun baskı yaparak kanamayı azalttığı düşünülse de ana mekanizma bu değil; bacağın hareketinin kısıtlanmasını sağlamasıdır. Kişisel olarak ben (Prof. Dr. Şükrü Akyüz), kum torbası konulmasını tercih etmiyorum. Zaten, güncel tıbbi öneri de artık bu yöndedir. Çünkü, kasık damarından kanama olursa, kanayan bölge kum torbasının altında kaldığı için gözden kaçabilir ve gerekli müdahale gecikebilir. Bunun, hayati risk de dahil ciddi sonuçları olabilir. Ayrıca, kum torbası hastanın konforunu oldukça bozup kötü bir deneyim yaşamasına da neden olmaktadır.
  • Yukarıdaki uygulamalara rağmen, nadiren yine de kanama olabilir. Bu durumda, ya kanamayı direkt görürsünüz ya da kasığınızda bir sıcaklık hissedersiniz. Zaman kaybetmeden kanayan yere elle bası uygulamanız ve sonra hemşirenize haber vermeniz oldukça önemlidir.

El ya da ayak parmaklarınız karıncalanırsa veya uyuşursa bunu hemşirenize söylemelisiniz. Ayrıca, anjiyodan sonra bolca su içmelisiniz (kalp yetersizliği hastası olanlar hariç). Bu, kontrast madde nedeniyle böbreklerinizin bozulma olasılığını azaltacaktır.

Taburcu olduktan sonra, ertesi gün itibari ile yürüyüş yapmanızda ve günlük olağan işlerinize dönmenizde sakınca yoktur. Ancak, birkaç gün boyunca ağır işlerle uğraşmamalı ve ağır yük (>5 kg) kaldırmamalısınız.

Damar giriş yerinde şunlar olursa doktorunuza bildirmelisiniz:

  • Kanama (Bu durumda, kanayan yere elinizle bastırmalı ve 112’yi aramalısınız)
  • Giderek büyüyen şişlik (Fındık büyüklüğünü geçmeyen şişlik normaldir)
  • Giderek artan kızarıklık (Hafifçe kızarıklık, şişlik, morluk veya hassasiyet olması normaldir)
  • İltihaplı akıntı (Ara ara az miktarda şeffaf akıntı normaldir)
  • Aşırı ağrı (Ağrınız zamanla azalıyorsa, bu normaldir)
  • Bacakta veya el bileğinde geçmeyen uyuşukluk
  • Ateş

Anjiyodan sonra hangi belirtilerde acile başvurulmalı?

Şu belirtiler nadir görülür, ancak erken müdahale için acil servise başvurmak büyük önem taşır.

  • Göğüs ağrısı, nefes darlığı, şiddetli çarpıntı veya bayılma.
  • İşlem yapılan bacak veya kolda ciddi ağrı, solukluk, soğukluk veya uyuşma.
  • El bileği veya özellikle kasık damar giriş yerinde durmayan kanama veya giderek artan şişlik.
  • Kol veya bacakta ani güç veya duyu kaybı, ani konuşma bozukluğu ve yüzde kayma gibi inme belirtileri.
  • Boğazda veya yüzde şişme, nefes almakta zorlanma gibi ciddi alerji belirtileri.

Referanslar

  1. Vrints C, Andreotti F, Koskinas KC, et al. ESC Guidelines for the management of chronic coronary syndromes. Eur Heart J. 2024 Sep 29;45(36):3415-3537.
  2. Lawton JS, Tamis-Holland JE, Bangalore S, et al. ACC/AHA/SCAI Guideline for coronary artery revascularization. J Am Coll Cardiol. 2022;79:e21-e129.
  3. Stefanini GG, Alfonso F, Barbato E, et al. Management of myocardial revascularisation failure: An expert consensus document of the EAPCI. EuroIntervention. 2020 Dec 4;16(11):e875-e890.
  4. Byrne RA, Rossello X, Coughlan JJ, et al. ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes. Eur Heart J. 2023 Oct 12;44(38):3720-3826.
  5. Libby P, Bonow RO, and Mann DL, eds. Braunwald’s heart disease: A textbook of cardiovascular medicine, 12th ed. Philadelphia PA: Elsevier; 2022.